Burn-out: is selfcare of meer plezier in je werk de oplossing?

1 op de 5 werkenden zegt tegen een burn-out aan te zitten. Nog één tegenslag en ze vallen om. Wat zijn de symptomen en oorzaken? En voor wie ook constant stress en vermoeidheid voelt: helpen selfcare en mindfulness echt?

Misschien heb je ergens in je achterhoofd een stemmetje dat zegt dat je elk moment kan omvallen. Of denk je dat het allemaal nog wel meevalt? Dat je gewoon efficiënter moet werken en wat vaker op de yogamat moet liggen?

Hoeveel mensen hebben een burn-out?
Een jaar geleden werd er al gewaarschuwd dat de pandemie ervoor kan zorgen dat meer mensen omvallen. Het Nationaal Centrum Preventie Stress en Burn-Out (NCPSB) − die 427 beroepskrachten ondervroeg − concludeerde toen dat veel mensen moeite hebben met de stress onder controle te krijgen die gepaard gaat met thuiswerken. Ook hebben veel werkenden spanningen door baanonzekerheid en de huidige economische situatie. Andere branches hadden juist te maken met drukte; zo werden in de zorg lange werkdagen gemaakt. Volgens vakbond CNV zijn momenteel zo'n 1500 werkenden gediagnosticeerd met een burn-out. Maar 1 op de 5 zegt er tegenaan te zitten.

Is de burn-out iets nieuws?
Dat zoveel mensen zich fysiek en mentaal opgebrand voelen is natuurlijk niet volledig de schuld van corona. Ook voor de corona pandemie was de burn-out al een veel voorkomende ziekte in Nederland. In 2016 bijvoorbeeld had 15,3 procent van de werkende vrouwen en 14 procent van de werkende mannen burn-outklachten.

Burn-outs zijn écht niet alleen iets van de laatste tijd. De Grieken en Romeinen hadden het over 'melancholie'. Eind negentiende eeuw ging het over 'neurasthenie', oftewel zenuwzwakte. Ook toen werd er gewezen naar 'moderne ontwikkelingen', zoals de komst van de trein, telegraaf en het leven in de stad.

Wat zijn de symptomen van een burn-out?
Het lastige van een burn-out: wie vermoedt opgebrand te raken, kan het tij nog keren, maar bijna niemand ziet zichzelf als compleet overspannen. Veel werkenden zitten lange tijd in een ontkenningsfase voor ze beseffen dat het zo écht niet langer gaat. 80 procent van de overspannen mensen ziet een burn-out niet aankomen.

Toch heb je waarschijnlijk wel door dat je stress hebt. Wie tegen een burn-out aan zit, herkent zich waarschijnlijk in het volgende rijtje symptomen: moe, slechte of onrustige slaap, prikkelbaarheid, niet tegen drukte of lawaai kunnen, emotioneel labiel, piekeren, concentratieproblemen, vergeetachtigheid en gejaagdheid. Plus een gevoel van machteloosheid om hiermee om te gaan. Vermoeidheid is het meest voorkomende symptoom. Voor sommige mensen is het aanzetten van de waterkoker al een hele opgave.

Heb ik een burn-out?
Als je functioneren voor minstens 50 procent minder is dan normaal en je hebt een half jaar lang minimaal drie van bovenstaande klachten, dan kun je spreken van een burn-out.

Is er een oplossing?
Om het probleem bij de kern aan te pakken, is het goed om te weten waar al die burn-outs vandaan komen. Opvallend: niet overal ter wereld denken ze daar hetzelfde over. In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten noemen ze het 'stress' en dat is volledig het probleem van het individu. "Als je te gestrest bent, ben je niet veerkrachtig genoeg. Daar moet je zélf iets mee, jíj moet werken aan je weerbaarheid en incasseringsvermogen", zegt literatuurwetenschapper Anna Katharina Schaffner tegen de Volkskrant.

In Nederland zoeken we – net als in de Angelsaksische landen – de oplossing vaak bij onszelf. We volgen de ene na de ander productiviteit cursus, met de illusie dat we dan ineens wel al onze taken in één (werk)dag gepropt krijgen. We mediteren en zitten massaal in de lotushouding omdat we daarmee zowel fysiek als mentaal veerkrachtiger willen worden.

Helpt self care tegen een burn-out?
Ademhalingsoefeningen, meditatie, ontspanningsoefeningen, yoga, mindfulness: wie stress heeft, grijpt waarschijnlijk alles aan om zich beter te voelen. Als het helpt: lucky you! Maar volgens de Amerikaanse hoogleraar management Ronald Purser is het vooral symptoombestrijding.

"Psychosomatische klachten als hyperventilatie en spierspanning zie ik als mogelijke vormen van protest. Je lichaam komt als het ware in verzet. Ik denk niet dat het verstandig is om die symptomen te bestrijden door stil op de grond te gaan zitten en te mediteren. Volgens mij is het beter om de oorzaak van stress aan te pakken", zegt hij in de Volkskrant.

Zijn voornaamste kritiek is dat al dit soort (commerciële) hulpmiddelen worden ingezet om een hogere werkdruk aan te kunnen, terwijl eigenlijk de werkdruk zelf aangepakt moet worden. Oftewel: volgens hem is een burn-out te veel een individueel probleem, terwijl we het maatschappelijk, met elkaar, moeten oplossen.

Filosoof Daan Roovers sluit zich hierbij aan. Volgens haar zijn selfcare, astrologie en mindfulness momenteel zo populair omdat we ons focussen op het individu, legt ze uit aan NRC. We grijpen alles aan om ons staande te houden in een stressvolle, ingewikkelde wereld. "Dat is profijtelijk voor degenen die aan het roer staan van een bedrijf, want die ontslaan zichzelf zo van systemische verantwoordelijkheid", zegt ze.

Hoe kan selfcare wel helpen bij een burn-out?
Toch betekent het allemaal niet dat we dan maar moeten stoppen onszelf te trakteren op een fijne massage, goede kappersbehandeling en yogalessen bij die ene boutique sportclub met fijne geurkaarsen. Je mag heus tijd voor jezelf nemen als je dat wilt.

Volgens psychotherapeut Carien Karsten lag er voor vrouwen lange tijd een culturele nadruk op zichzelf wegcijferen en doen velen van ons dat nog steeds. "Hoe modern het jonge koppel tegenwoordig ook is, vrouwen zijn over het algemeen meer van het organisatorische, het vooruitzien, dingen regelen: die verantwoordelijkheid voelen ze heel sterk. Dan kan het gebeuren dat je eigenlijk nooit tijd vrijmaakt om te ontspannen", zegt ze tegen NRC. Daarom gaat selfcare zo nadrukkelijk om het nemen van verantwoordelijkheid voor je behoeftes, iets wat daadwerkelijk goed voor je kan zijn.

Het paradoxale: selfcare, sporten, pauzes en meer rust, helpen inderdaad om het drukke leven vol te houden. Maar het helpt alleen als je het doet vanuit een intrinsieke motivatie. Het gaat erom dat je dingen doet omdat je die dingen wilt doen, niet omdat je jezelf wilt verbeteren. Dus als je gaat sporten, omdat je oprecht zin hebt in een rondje te joggen en het leuk vindt, niet met als doel dat je dan langer achter je laptop kunt zitten. Je moet vooral plezier hebben in de selfcare-activiteiten. Het doel moet niet zijn om jezelf te optimaliseren.

Wanneer je dingen gaat doen omdat je jezelf wilt optimaliseren, omdat je beter wilt worden in je werk en niet meer omdat je zin hebt in de activiteit zelf, verdwijnt het plezier. Dan gaat het puur om je werkprestaties verbeteren, een betere versie van jezelf worden en daar wordt je er uiteindelijk niet productiever en veerkrachtiger van.

Bedenk ook goed wat selfcare voor jou is. Is dat echt het etentje met je vriendinnen afzeggen en in plaats daarvan in bad liggen met een gezichtsmasker? Op welke momenten ben jij het gelukkigst? Voor veel mensen is dat juist tijdens sociale activiteiten: omgaan met andere mensen. Door in je eentje lethargisch op de bank te liggen, voel je je waarschijnlijk alleen maar nóg lamlendiger, tenzij je juist oplaadt  van me-time. Neem de tijd om te ontdekken van welke dingen je energie krijgt.

Wat doe je als de werkstress écht te hoog is?
Als je werk de oorzaak is van je (naderende) burn-out, kun je natuurlijk selfcaremomenten inplannen, maar als je eerlijk tegen jezelf bent, weet je waarschijnlijk dat dat geen structurele oplossing is. Wat wel helpt: ga praten met je werkgever. Of met de bedrijfsarts.

Niet meteen in paniek raken, het hoeft helemaal niet te betekenen dat je je ambities in rook ziet opgaan en voortaan alleen nog maar parttime kunt werken. Begin eens met je taken onder de loep te nemen. Misschien kun je hierin schuiven. Want, zoals hoogleraar arbeidspsychologie Wilmar Schaufel zegt: mensen met plezier in hun werk krijgen, hoeveel uren ze ook maken, bijna nooit een burn-out!

Door het versturen van dit formulier gaat u akkoord met onze Algemene voorwaarden en privacy policy.